با توجه به اینكه حضرت امام حسین(ع) فرزند پیامبر اسلام و جگرگوشه دختر او فاطمه زهرا(س) و نیز فرزند بلافصل امام علی بن ابی طالب(ع) بود و یكی از مصادیق آیه تطهیر محسوب می شد كه خداوند پلیدی و ناپاكی را از آنان دور ساخته است و یكی از پنج تنی بود كه همراه رسول خدا(ص) برای مباهله با نصارای نجران آمد، و خداوند در آیه مباهله آنان را همانند «نفس رسول خدا» شمرده است و نیز او و برادرش حسن بن علی(ع) دو سید و سرور جوانان بهشت معرفی شده اند (الحسن و الحسین سیٌد الشباب اهل الجنه)، امام حسین(ع) اینها و هزاران فضایل و مناقب دیگر را داشت، به راستی چه شد و چگونه شد كه دشمنان او از بنی امیه توانستند زمینه یی را در جامعه مسلمین فراهم بیاورند تا آن حضرت و یارانش را به آن گونه فجیع و دلخراش به شهادت رسانده و فرزندان و خانواده اش را كه «حرم رسول خدا»(ص) محسوب می شدند به اسارت ببرند؟

، آیا مردم آن عصر همه كافر شده بودند؟ چرا هیچ گونه واكنش مناسبی از خود نشان ندادند؟ آیا هیچ مسلمان معتقد و باایمان جز آن شمار اندكی كه در كربلا شهید شدند، از اصحاب پیامبر و تابعین وجود نداشتند؟ به راستی قتل و شهادت امام حسین(ع) با آن عظمت و قداستش چگونه ممكن شد؟

این تنها سوال نگارنده این سطور نیست، سوال همه كسانی است كه حتی اندك شناختی از امام حسین(ع) و آیین اسلام دارند. پاسخ این پرسش با این مقدمه ممكن است كه توجه داشته باشیم قتل و شهادت امام حسین(ع) در جامعه مسلمانان به لحاظ اجتماعی و سیاسی پس از سال ها مقدمه چینی و تمهیدات فكری، فرهنگی و اعتقادی صورت گرفت، یعنی طی حدود 50 سال بعد از رحلت رسول خدا با دستكاری در مفاهیم دینی و جعل مصطلحات و مفاهیم جدید و بدلسازی آنها از مفاهیم صحیح اسلامی این كار ممكن و عملی شد. بررسی كامل همه این موارد و شناسایی بدلسازی های انجام شده توسط قدرتمندان به ویژه حاكمان بنی امیه نیاز به نگارش كتاب جداگانه یا دست كم مقاله پژوهشی بلندی دارد ولیكن در اینجا به سه مورد تاثیرگذار از آن جعل مفاهیم و مصطلحات و بدلسازی از مفاهیم و اعتقادات اصیل اسلامی اشاره می كنیم تا معلوم شود، چگونه به مرور زمان عملیات استحاله جامعه اصیل اسلامی به یك جامعه صد درصد مطیع و فرمانبر برده وار را به انجام رساندند.

آن سه مورد از قرار ذیل است.

1- جماعت

یكی از آن موارد اصطلاح «جماعت» است كه حاكمان بنی امیه به بهانه ایجاد وحدت و اجماع كامل میان اقشار جامعه مسلمین آن را ابداع و مفهوم سازی كرده و به مرور تبدیل به یك مقوله و مفهوم دینی- سیاسی كردند. اولین بار معاویه بن ابی سفیان هنگامی كه از طریق صلح خلافت را از امام حسن(ع) ربود اقدام به جعل و ترویج این واژه كرد و آن سال را «عام الجماعه» یعنی سال جماعت و اتحاد همگان نامید. بعد از آن محدثان و فقیهان درباری بنی امیه روی آن كار بیشتری كرده و به عنوان یك مفهوم دینی - سیاسی بدلسازی شده نهادینه كردند، تا جایی كه با تمسك به عنوان «جماعت» هرگونه اختلاف عقیده و اختلاف در جامعه اسلامی را مهار و سركوب كردند.

آنان و معاویه تا آنجا پیش رفتند كه صحابیان بزرگ پیامبر(ص) مانند حجر بن عدی و عمرو بن حمق خزاعی، میثم تمار و بعدها سعید بن جبیر و دیگران را به بهانه خروج از جماعت مسلمین دستگیر و اعدام كردند. به دلیل اینكه حكومت معاویه بن ابی سفیان لعن و سب امیرالمومنین علی(ع) را به صورت یك بخشنامه بر همه واعظان و خطیبان جمعه و جماعات یك فریضه بعد از نمازهای واجب قرار داده بود ولی این صحابیان بزرگوار آن را قبول نمی كردند و به همین دلیل متهم به «خروج از جماعت» شدند.

مورخ معروف یعقوبی در این باره می گوید؛ «زیاد بن ابیه درباره آنان- حجر، عمرو، میثم و... -به معاویه نوشت؛ اینان در لعن ابوتراب یا جماعت مخالف مخالفت كرده و بر حاكمان تمرد كرده اند، بنابراین از اطاعت خارج شده اند.»1 ابوهریره در حدیثی جعلی از رسول خدا(ص) روایت كرده است؛ «هرگاه كسی از شما در امیر و حاكم خود عملی ببیند و از آن عمل ناراحت شود باید صبر پیشه كند و بر او اعتراض نكند، برای اینكه هر كس به اندازه یك وجب از جماعت خارج شود، مرگ او مرگ جاهلیت خواهد بود.»2 چنان كه ملاحظه می فرمایید حاكمان اموی با مفهوم سازی اصطلاح جماعت به سركوب بی رحمانه مخالفان سیاسی خود پرداختند و آن را در حدی برای عامه مردم و خواص جامعه نهادینه كردند كه وقتی امام حسین(ع) با آن جایگاه ویژه دینی و اجتماعی امر به معروف و نهی از منكر را آغاز كردند، شایعه كردند كه از «جماعت» خارج شده و خونش حلال است،

2- اولوالامر

بدل سازی دیگر بنی امیه مربوط به اصطلاح قرآن «اولوالامر» است كه با تحریف مفهومی این واژه به تثبیت جایگاه خود و سركوب مخالفان شان پرداخته و ریختن خون مقدس امام حسین و یاران بی گناه او را نیز با استناد به این بدل سازی حلال وانمود كردند.

مصداق انحصاری اولوالامر در قرآن مجید، علی بن ابی طالب(ع) و دیگر معصومان هستند و به هیچ حاكم غیرمعصومی اولوالامر اطلاق نمی شود، ولی بنی امیه كوشیدند با تحریف مفهوم این واژه آن را شامل حاكمان به طور مطلق كنند؛ چه عادل باشند و چه ظالم. بنابراین برای جامعه چنین وانمود كردند كه خداوند فرموده؛ «اطیعوا الله و اطیعو الرسول و اولی الامر منكم و...» شامل همه فرمانروایان و حاكمان از جمله خلفای بنی امیه نیز می شود و متمرد بر آنان از اطاعت خدا و رسول خارج شده است. در زمان امام حسین(ع) نیز چنین تبلیغ كردند كه حسین بن علی به دلیل عدم بیعت با یزید بن معاویه از اطاعت خدا و رسول و جماعت مسلمین خارج شده است، پس قتال با او واجب است،

3- نظریه تغلب

نظریه تغلب توسط فقهای درباری بنی امیه و بنی عباس ساخته و پرداخته شده است و منظور از آن این است كه «الحق لمن غلب» یعنی حق با كسی است كه غلبه با اوست. یعنی حق پیرو قدرت و زور است. هر كس بر سر قدرت باشد حق است هرچند رفتاری ظالمانه و اسلام شكنانه با مردم مسلمان داشته باشد. بر او نباید اعتراض شود و خروج بر حاكم مستقر و مسلط بر امور حرام است چون موجب ناامنی جامعه می شود و فتوا دادند كه پشت سر هر بر و فاجری می شود اقتدا كرد و نماز جماعت خواند، عدالت در امام جماعت و حاكم لازم نیست.3

این نظریه كه هیچ گونه پایه و ریشه یی در قرآن و سنت نبوی ندارد موجب شد مردم نیز بگویند «نحن مع من غلب» یعنی ما نیز با كسی هستیم كه غالب باشد و بر سر قدرت باشد. با این منطق طبیعی بود كه همه آنان با امام حسین نباشند بلكه بر ضد او باشند چرا كه امام حسین غالب نبود و حاكم نبود. این بود كه مردمان زمانه امام حسین (ع) همه شان زمینه ذهنی و فكری برای عدم همكاری با آن حضرت را داشتند و حتی آمادگی لازم جهت همكاری با جریان یزید و ابن زیاد برای قتل و شهادت آن حضرت و به اسارت بردن فرزندانش را داشتند. با توجه به این زمینه ها و بدل سازی های مذهبی است كه می توان معنای آن جمله معروف عمر بن سعد در روز عاشورا را درك كرد كه خطاب به لشگریان یزید فریاد زد؛ یا خیل الله ابشروا بالجنه، یعنی ای لشگریان خدا مژده باد بر شما بهشت، و...

با بررسی كوتاه سه محور از موضوعات و مفاهیم بدل سازی شده تا حدود زیادی چگونگی فراهم آمدن زمینه اجتماعی و اعتقادی قتل و شهادت امام حسین (ع) توسط یزیدیان و عدم اعتراض جدی خواص و عوام جامعه اسلامی در آن روز برایمان روشن شد و امیدوارم خداوند همه ما را از پیروان واقعی امام حسین(ع) قرار بدهد.

پی نوشت ها؛

1- تاریخ یعقوبی (متن عربی)، ج 2، ص 230

2- ابوهریره عن رسول الله (ص)

3- رك؛ اصول الدین، صص 192- 190، تالیف امام عبدالكریم بنرودی، چاپ قاهره