جام جم آنلاین: حجتالاسلام دكتر رسول جعفریان، استاد و پژوهشگر تاریخ و علوم دینی هفته گذشته و در دومین دوره جایزه جلال به دلیل تالیف كتاب «اطلس شیعه» مورد تقدیر ویژه قرار گرفت. این كتاب را میتوان نام دایرهالمعارف مختصر شیعه هم نامید؛ كتابی كه پیش از این هم در جشنواره فارابی به عنوان برگزیده معرفی شد.
در این اثر جعفریان با ارائه مطالب و محتوای تاریخی در كنار نقشههای جغرافیایی سیر ایجاد، رشد و تكامل و تطور شیعه را به صورت جامع ترسیم میكند.
در آستانه فرا رسیدن عید سعید غدیر به سراغ رسول جعفریان رفتیم كه مسوولیت كتابخانه مجلس شورای اسلامی را هم به عهده دارد. با او درباره اطلس شیعه و همچنین جایگاه واقعه غدیر در سیر تكاملی شیعه به گفتگو نشستیم.
شما پیش از تالیف كتاب جامع و مفصل «اطلس شیعه» در همین زمینه فعالیتهایی داشتید كه اگر بخواهیم به بررسی این كتاب بپردازیم ناگزیر از رجوع به آنها هستیم. پس ابتدای گفتگو كمی درباره فعالیتهای شیعهپژوهی در ایران و آثار خودتان صحبت كنید.
پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، كتابها و آثاری كه در زمینه شیعهشناسی تالیف و منتشر شده بود بسیار اندك بود، اما پس از پیروزی انقلاب روند پرداختن به شیعه و شیعهپژوهی چه در ایران و چه در كشورهای عربی رشد چشمگیری پیدا كرد، حتی برخی از مراكز علمی و آكادمیك غربی هم شروع به تحقیق و پژوهش در این زمینه كردند.
خود من سال 67 برای اولین بار كتاب تاریخ تشیع در ایران را منتشر كردم و چند سال پس از آن، این كتاب به عربی ترجمه و در بسیاری از كشورهای عربزبان هم منتشر شد.
سال 72 هم به صورت اجمالی و مختصر در چیزی حدود 200 صفحه، جغرافیای شیعه در جهان اسلام را تدوین كردم كه البته بدون نقشه جغرافیایی و جداول خاص بود.
پس یك پیشزمینه كاملی برای رفتن به سراغ اطلس شیعه داشتید؟
بله، تقریبا پیشذهنیت و پیشزمینه مناسبی وجود داشت، حتی با فاصله اندكی از شروع به كار و تحقیق برای اطلس شیعه، بنده یك كار تحقیقاتی را در ارتباط با شیعیان عراق انجام دادم كه آن هم به عربی ترجمه و در عراق توزیع شد.
چه شد كه این كار را به شما پیشنهاد كردند، آن هم از سوی سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح؟
گویا رئیس سازمان جغرافیایی طرح اینچنینی را پیشنهاد كرده بود و گامهای اولیهای نیز برداشته شده بود كه پس از مدتی متوقف شد و با توجه به آن پیشینه و شناختی كه وجود داشت كار به بنده پیشنهاد شد.
نگرانیهایی داشتم، البته این نگرانیها مربوط به بخش ایران نبود، چون در این زمینه كار كرده بودم، نگرانی عمده به نمودارها، نقشه و جداول برمیگشت كه من در چنین نوع كاری تقریبا تجربهای نداشتم.
تیمی كه شما را در این اطلس همراهی كردند چه كسانی بودند.؟
اینها چند نفر از دانشجویان كارشناسی ارشد یا فارغ التحصیل بودند. علاوه بر آنها بخش مهمی را طلاب خارجی مقیم قم به عهده گرفتند كه كمك زیادی در تدوین و تالیف اطلس داشتند. به عنوان مثال یكی از طلبهها در بخش لبنان واقعا كمك فوقالعادهای كرد و بخش شیعیان لبنان به واقع یكی از بهترین بخشهای كتاب است. نقشهها بسیار كامل هستند و حتی روستاها را هم شامل میشود.
از دیگر عزیزانی كه من را یاری كردند استادانی از دانشگاههای عراق بویژه استادی از دانشگاه كوفه و یك استاد دانشگاه مستنصریه بغداد به نام دكتر ناجی بود. به بیان دیگر، من بیشتر یك كار جمعی و گروهی را سازماندهی كردم. دوست دیگرم آقای مهندس قرائی كه چند سال پیش ترجمه قرآن ایشان هم جایزه سال گرفت در بخش هند به من كمك كرد. بیشترین همراهی را با من خانم كوشكی از همكاران شاغل در كتابخانه تاریخ در قم داشت.
مهمترین هدفی كه شما و تیم پژوهشیتان در این اطلس دنبال كردید چه بود؟
هدف اصلی از تدوین این كتاب، ارائه یك تصویر تاریخی، جغرافیایی از مذهب شیعه بوده است و با ارائه مطالب تاریخی و نقشههای جغرافیایی، روند توسعه و سیر تحول و تطور شیعه تا روزگار ما را در بر میگیرد. در واقع، هم یك اثر تاریخی است و هم نقشه جغرافیایی و سیر زمانی و مكانی و تكاملی شیعه را شامل میشود.
مصداقی وارد بحث شویم؛ مثلا در ایران از علویان آغاز كردید تا امروز و روزگار امام(ره)؟
نه، حتی جلوتر از علویان. آخر قرن اول در قم ما شیعه را میتوانیم ببینیم، نقشههای بسیار خوبی از قم قدیم داریم كه بسیار خوب و گویاست و نكته جالب آن هم قرار گرفتن این نقشههای قدیمی در كنار نقشههای روز است، به گونهای كه در نقشههای جدید تمام مناطق زیارتی قم و دفاتر مراجع و موسسات فرهنگی و قرآنی را به طور كامل نشان دادهایم.
در یك نگاه كلی اگر بخواهید خودتان مروری كوتاه بر كتاب داشته باشید به چه بخشهایی اشاره میكنید؟
خب، این كتاب 14 فصل دارد و تصویری از موقعیت مكه و مدینه را ابتدا به طور كامل ارائه میكند، همچنین تأكیدی بر نقش اهلبیت(ع) بویژه امیرمؤمنان(ع)، فرقههای شیعه، بحث غدیر، نقشههای مربوط به منطقه غدیر، مسجد غدیر، نقاط مختلف مدینه، بقیع و... دارد.
در فصل دیگری هم به امامان شیعه میپردازد و برای هر امام هم موقعیت جغرافیایی زندگی، حوزه جهان اسلام و همین طور اطلاعاتی در مورد آن بزرگواران به مخاطب داده شده است.
غدیر در واقع اصل تشیع است و مهمترین ویژگی شیعه، اعتقادش به امامت است و من هم باید بگویم بنیاد امامت همین غدیر است
به عنوان مثال برای حضرت اباعبداللهالحسین(ع) نقشههای كاملی از كربلا وجود دارد یا مسیر هجرت امام رضا(ع) به طور كامل مورد توجه قرار گرفته است.
چگونگی ورود تشیع از عراق به ایران، تصویر كاشان، شهرری و شمال ایران، هم به صورت تاریخی و هم شهربه شهر مورد بررسی قرار گرفته است، همچنین به نیشابور، گرگان و اهواز كه از قدیمیترین شهرهای شیعه هستند و تا قرن دوم هجری كاملاً با قم در ارتباط بودهاند نیز به صورت جدی پرداخته شده است.
به امیرمومنان(ع) و واقعه غدیر اشاره داشتید. نقشههای غدیر و بویژه تعیین مسجد غدیر در این اطلس چگونه است؟
ببینید، درباره نقشههای غدیر اول باید بگویم نقشهای كه من چاپ كردهام، در اطلس نیاز به یك بازنگری دارد، اما درباره خود داستان مسجد غدیر باید گفت مورد تایید همه سفرنامهنویسان است و در منطقه جحفه قرار دارد كه در فاصله مكه و مدینه است، اما از آنجا كه مسیر بین این دو شهر چند بار تغییر كرده است، آرامآرام مردم از آن دور افتادهاند.
اما در ارتباط با محل دقیق مسجد غدیر 2 محقق كار جدی كردهاند. یك ایرانی با نام محمدباقر نجفی و دیگری استادی سعودی است با نام فضلی كه در دانشگاه جده تدریس میكند.
نتیجه تحقیقات این 2 استاد با یكدیگر اختلاف دارد، البته این اختلاف چیزی حدود 4 تا 5 كیلومتر است و برای همین هم چون خودم امكان تحقیق میدانی را نداشتم، خلاصهای از پژوهش هر 2 نفر را در این اطلس آوردهام و در نقشه هم یك موقعیت كلی را نشان دادم.
اگر بخواهید در مسیر تحول و تاسیس شیعه، جایگاهی برای واقعه غدیر تعریف كنید چه میگویید؟
غدیر در واقع اصل تشیع است و مهمترین ویژگی شیعه، اعتقادش به امامت است و من هم باید بگویم بنیاد امامت همین غدیر است.
در تایید جایگاه والای غدیر كافی است به حدیث غدیر نگاه كنید یا آنجا كه امیرمؤمنان(ع) وقتی در كوفه سخنرانی میكرد ضمن سخنان خود رو به جمعیت كرد و گفت: شما را به خدا سوگند میدهم هر كس در غدیر حاضر بود و به گوش خود شنید كه پیامبر(ص) مرا به جانشینی خود برگزید بایستد و شهادت بدهد و نفرین كرد كسی را كه غدیر را ببیند و سكوت كند.
خب چه واقعه و حدیثی تا این اندازه مهم بوده است كه علی(ع) برای آن سوگند و قسم میخورد.
در ارتباط با امیرالمومنین(ع) البته پرداخت جدی در اطلس شیعه وجود دارد و جنگهای آن حضرت مانند نهروان، جمل و صفین به تفصیل آمده است یا درباره دیگر معصومین و امامان مانند حضرت امام حسین(ع) نقشه كاملی از كربلا آورده شده و حتی ما برای اولین بار فهرست شهدای كربلا را بر اساس متون قدیم در این كتاب داریم.
دولتها و حكومتهای شیعه هم مورد توجه شما و گروهتان قرار گرفتهاند؟
یك فصل به دولتهای شیعه اختصاص داده شده است كه برجستهترین آن دولتهای علوی آلبویه در شمال ایران است یا در دولتهای حاكم بر ایران مثل صفوی نقشههای فراوانی داریم. حتی فهرست علمای برتر، مراجع و مدارس مهم صفوی و هرچیزی كه فكر كنید در تاریخ شیعه اهمیتی دارد، سعی كردیم در این اطلس نمایش دهیم.
نقشه زندگی و سالشمار حدود 40 مرجع درجه یك و تاثیرگذار شیعه در این اطلس وجود دارد، مراجعی كه میتوان گفت به نوعی جانشین ائمه هستند و این فهرست تا زمان حضرت امام خمینی(ره) ادامه دارد و توضیحات مبسوطی داده شده است.
بخش مهم دیگری كه در این زمینه وجود دارد مكاتب فقه شیعه است، مكاتبی مانند اخباری. آیا در این زمینه هم اطلس شیعه اطلاعات و نقشههای جغرافیایی ارائه میكند؟
همه این موارد دیده شده است، مثل همان مكتب اخباری كه اشاره كردید یا مكتب حله و بسیاری از مكاتب دیگر كه همراه رهبران فكری و اندیشهای آنها و همچنین مهمترین ویژگیها و مولفههای آن معرفی شده است. به عبارتی در این اثر سعی كردیم به عنوان دایرهالمعارف شیعه نزدیك شویم و به اجمال به هر موضوعی بپردازیم.
چگونگی رشد و ایجاد تشیع در دیگر كشورها بویژه قاره آمریكا و آفریقا مورد توجه شما در این كتاب بوده است. اما در مقایسه با بخشهای دیگر به نظر میرسد چندان تمركز و وسعت لازم وجود ندارد، چرا؟
خب، من اعتراف میكنم بعضی بخشهای كتاب قوی است و بخشی ضعیف كه این ضعف هم به این دلیل بود كه اطلاعات دست ما نبود، مجمع جهانی اهلبیت(ع) یا سازمان فرهنگ و ارتباطات نیستیم، ولی خب در برخی كشورها مثل فرانسه دوستان طلبهای داشتم كه كمكم كردند یا عراقیها بعد از این كه صدام آنها را آواره كرد، تشیع را خیلی خوب در هلند گسترش دادند و از آنها كمك گرفتم. فكر میكنم این بخشها باید استمرار پیدا كند و بیشتر مورد توجه قرار گیرد.
مثلا برخی فصلها مثل كانادا بیشتر موسسات و نهادها و انجمنهای مسلمانان و شیعه مورد توجه قرار گرفتند و اگر امكانش به وجود بیاید كه هیاتی به طور مستمر این كتاب را پشتیبانی كند و مداوم به روز شود، اطلس شیعه میتواند به مرجعی كامل و دایرهالمعارفی فراگیر و بینظیر تبدیل شود و البته معتقدم كار ما قدم اول است نه قدم آخر.
جام جم - سینا علی محمدی